Siyaset ve meclis
Türkiye'nin Ulusal Bütçesi Nasıl Hazırlanır ve Onaylanır
Türkiye Anayasası, Cumhurbaşkanının bütçe kanun teklifini mali yılbaşından en az 75 gün önce Meclis'e sunmasını şart koşar. Kabul edilen bütçe yıl sonuna kadar yürürlüğe girmezse Meclis geçici bir bütçe çıkarır; bu da gerçekleşmezse, bir önceki yılın bütçesi devlet çarkının dönmesini sağlar.
Bütçe sürecini başlatan temel politika belgesi, Türkiye'nin Orta Vadeli Programı'dır (OVP). Strateji ve Bütçe Başkanlığı, OVP'yi makro politikaları, ilkeleri, hükümetin makroekonomik hedeflerini, önümüzdeki üç yıla ait gelir ve gider tahminlerini, bütçe dengesini, borçlanma düzeylerini ve kamu idarelerinin ödenek tavanlarını kapsayan kilit bir belge olarak tanımlamaktadır. OVP, üç yıllık bir perspektifle her yıl hazırlanır ve Cumhurbaşkanı Kararı ile resmileşir.
Orta Vadeli Program, belirli ödeneklere yetki veren yıllık bütçe kanunu değil, bütçeleme döngüsünü başlatan makroekonomik ve ilkesel bir çerçevedir. Strateji ve Bütçe Başkanlığı, OVP'nin bütçe sürecini başlattığını, bunun ardından kamu idarelerinin üç yıllık dönem için bütçe tekliflerini hazırlayıp merkezi yönetim bütçe tasarısının koordinasyonu ve hazırlanması amacıyla Başkanlığa sunduğunu açıkça belirtmektedir.
5018 sayılı Kanun uyarınca hazırlık süreci, Bakanlar Kurulunun mayıs ayı sonuna kadar orta vadeli programı kabul etmesiyle başlar. Orta Vadeli Mali Plan'ın ise Yüksek Planlama Kurulu tarafından 15 Haziran'a kadar kabul edilmesi gerekir; açık ve borçlanma hedeflerini, üç yıllık gelir ve gider projeksiyonları ile kamu idarelerinin ödenek teklif tavanlarını içerir ve ardından Resmî Gazete'de yayımlanır. Türkiye, birkaç yıldır bütçe yılının başlamasından çok önce bu gerekliliğin ötesine geçmiştir.
Uygulamada Cumhurbaşkanı artık Orta Vadeli Program'ı eylül ayı sonuna kadar kabul edip Resmî Gazete'de yayımlamakta, üç yıllık dinamik programın kalkınma ve stratejik planlarla uyumlu olduğunu belirtmektedir. Genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri ile özel bütçeli idareler, bütçe tekliflerini üç yıllık bir dönem için hazırlarlar. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve bazı bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurumlar, kendi bütçelerini eylül ayı sonuna kadar doğrudan TBMM'ye sunar ve bir nüshasını da Hazine ve Maliye Bakanlığına gönderir.
Bütçe kanun teklifi daha sonra Meclis'e sunulur; Meclis de teklifi inceleyip onaylar. Plan ve Bütçe Komisyonu, detaylı bir çalışma sürecinin ardından teklifi 55 gün boyunca inceler. Bu komisyon da bütçe kanun teklifini kurum bazında satır satır ele alır ve ardından raporunu Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kuruluna sunar; Genel Kurulun takvim yılı bitmeden önce teklifi görüşmek için 20 günü daha vardır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 161. maddesi, onaylanan bütçeyi kabul edilmek üzere Cumhurbaşkanına gönderir.
Bu adımlar, bir uzlaşmaya varılamasa, bütçe yıl sonuna kadar yürürlüğe girmese dahi yıllık bir bütçenin çıkarılmasını güvence altına alır. Anayasa hükmüne göre, tam bir bütçe yasalaşmazsa, yasama organı geçici bir bütçe kanununu kabul etmek zorundadır. Bu da mümkün olmazsa, kanunla belirlenen yeniden değerleme oranlarına göre düzenlenen bir önceki yılın bütçesinin kesintisiz uygulanması şeklinde bir yedek plan devreye girer. Türk bütçe hukukuna ilişkin akademik analizler, Türkiye Anayasası kapsamındaki bu telafi edici güvenceyi yansıtmaktadır.
Plan, takvim yılının sonunda yoğun müzakerelerin yaşandığı bir dönemi ve ulusal bütçenin "doğuşunu" noktalar, ancak bu durum olası bir gecikmenin devlet faaliyetlerinde kesintiye yol açabileceği anlamına gelmez. Zira Anayasa'da yer alan köklü bir düzenleme, bütçenin sürekliliğini teminat altına alır.