Türk Milletvekilleri Yasama Dokunulmazlığını Nasıl Kazanır ve Nasıl Kaybeder

Tek Değil İki Kalkan – Sorumsuzluk ve Dokunulmazlık

Türkiye'deki yasama bağışıklığı iki tür korumayı bir araya getirir: meclisteki konuşma ve oylar için mutlak sorumsuzluk ve diğer eylemler için kovuşturmaya karşı koşullu dokunulmazlık. Doktriner ve karşılaştırmalı kaynaklar, her birinin ne işe yaradığını ve nitelik ile süre bakımından neden farklı olduklarını açıkça ortaya koyar.

Türk anayasa doktrini bu ayrımı şöyle açıklar: "yasama sorumsuzluğu", meclis çalışmaları sırasında kullanılan oylar ve sarf edilen sözler ile bunların meclis dışında tekrarlanması bakımından mutlak ve süresiz bir korumadır. Bu kalkan kaldırılamaz ve dokunulmazlık kaldırılsa dahi milletvekilinin üyeliği boyunca yürürlükte kalır.

Öte yandan yasama dokunulmazlığı, meclis görevleri kapsamında gerçekleştirilmeyen eylemler nedeniyle gözaltına alınmaya, sorgulanmaya, tutuklanmaya veya yargılanmaya karşı sağlanan koşullu bir korumadır. Avrupa Parlamentosu bunu mutlak olmayan bir dokunulmazlık olarak tanımlarken, mutlak sorumsuzluk parlamenter görevin icrası sırasındaki eylemleri kapsar.

Dokunulmazlık, milletvekillerini meclis çalışmalarının icrasındaki hesap verebilirlikten korumaktan ziyade, yasama işlevi dışındaki eylemleri sebebiyle siyasi saikli veya keyfi cezai kovuşturmalardan korumayı amaçlar. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 83. madde uyarınca "Meclis aksine karar vermedikçe" bir milletvekilinin dokunulmazlığını kaldırmaya karar verebilir.

83. Madde Gerçekte Ne Diyor

Yasama dokunulmazlığının uygulamada nasıl işlediğini anlamak için, 83. maddenin temel fıkralarını incelemek şarttır.

Anayasa, "Meclis o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine aksine karar vermedikçe", milletvekillerinin meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden veya bunları Meclis dışında tekrarlamak veya açığa vurmaktan sorumlu tutulamayacaklarını belirtir.

Aynı maddenin ikinci cümlesi, "seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz" demektedir. Başka bir deyişle milletvekilleri, haklarında başlatılan cezai kovuşturmalara karşı bir dokunulmazlık karinesinden yararlanır ve bu dokunulmazlığı kaldırma yetkisi ile takdiri Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne aittir.

Bununla birlikte, 83. maddenin kendisi milletvekillerinin dokunulmazlık karinesi kapsamında olmadığı ve Meclisin onlar hakkındaki dokunulmazlığı kaldırma kararı dahi alamayacağı iki durum öngörür: (1) ağır cezayı gerektiren suçüstü hali veya (2) seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasa'nın 14. maddesi kapsamına giren durumlar. Ayrıca 14. madde, "devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü" bozmayı ve Cumhuriyetin demokratik düzeninin varlığını tehlikeye düşürmeyi amaçlayan fiiller için yasama dokunulmazlığına istisnai bir denetim getirir.

Anayasa Mahkemesi, 83. maddenin ikinci fıkrasını yasama dokunulmazlığının "temel çerçevesi" olarak nitelendirmiş; bizzat Anayasa tarafından belirlenen suçlar istisna olmak üzere, milletvekillerinin yalnızca meclis görevleri sırasında işlenmemiş fiillerden ötürü tutuklanabileceğini ve kovuşturulabileceğini açıklığa kavuşturmuştur.

14. Madde İstisnası ve Dokunulmazlığı Devre Dışı Bırakan "Durumlar"

Türkiye Anayasası milletvekillerine Meclis içinde ve dışında işlenen suçlar için dokunulmazlık sağlar, ancak bu dokunulmazlığı tamamen devre dışı bırakan suçlamalar da mevcuttur. Bu tür suçlar için milletvekilinin yasama dokunulmazlığı Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kararına tabi değildir.

"Dokunulmazlık" ile ilgili olan [Madde 14], devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve Cumhuriyetin demokratik ve laik düzeninin varlığını tehlikeye düşürmeyi amaçlayan faaliyetlere işaret eder. Bu durum [Madde 83] ile birleştiğinde, soruşturmasına seçimden önce başlanmış bu tür faaliyetleri içeren durumlarda milletvekillerinin dokunulmazlığını yitirmesine yol açar.

1. madde, anayasal dokunulmazlığın ağır cezayı gerektiren suçüstü halinde uygulanmayacağını belirtir. Yakın tarihli bir örnek, halihazırda cezaevinde olmasına rağmen 2023 genel seçimlerinde milletvekili seçilen Can Atalay davasıdır. 83. maddeye göre, Meclis üyelerinden biri hakkında seçimden önce veya sonra verilmiş bir ceza hükmünün yerine getirilmesi, üyeliğin sona ermesine bırakılır. 14. maddede belirtilen suçlardan mahkûmiyetler hariç olmak üzere, üyelik süresince bu tür suçlar için zamanaşımı işlemez.

Dokunulmazlık Nasıl Tartışıldı ve Değiştirildi

Yasama dokunulmazlığını düzenleyen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, köklerini ilk kez getirildiği [1924 Anayasası]'ndan alır. Mevcut model, [Fransa]'nın parlamenter dokunulmazlık modelinden etkilenmiştir. 1924 ve [1961 anayasaları] daha önce yasama dokunulmazlığına ilişkin hükümler içermiş, 1982 anayasası ise bu dokunulmazlığı genişletmiştir.

Türk hukukunda milletvekillerinin dokunulmazlığı, siyasi saikli veya keyfi kovuşturmalara karşı bir kalkan olma amacı taşır. Pek çok görüşün işaret ettiği üzere, bu dokunulmazlığın