Bir Kanun Teklifi Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Nasıl Yasalaşır?

Yegâne Yasa Koyucu: TBMM Ne İşe Yarar?

Türkiye'nin tek kamaralı parlamentosu olan 600 üyeli Türkiye Büyük Millet Meclisi, yalnızca ulusun yegâne yasama gücü olmakla kalmayıp aynı zamanda cumhuriyetin anayasal mimarisinin de merkezinde yer alır. Yasa yapma rolü tartışmasız bir şekilde TBMM'nin temel işlevidir, ancak Meclis aynı zamanda merkezi yönetim bütçesini onaylamak, savaş ilan etmek, yurt dışına asker gönderme tezkerelerini oylamak, uluslararası antlaşmaları onaylamak ve genel ile özel af ilanına karar vermekle de yükümlüdür.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk siyasi sisteminde yasa koyucu organ olarak görev yapar. Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sürecini bizzat yönetti.

Kanun Teklifini Kim Sunabilir?

Gerek milletvekilleri gerekse Bakanlar Kurulu (ABD başkanlık kabinesi ile parlamenter kabine rollerini birleştiren Türkiye hükümeti), Meclis'e teklif sunarak yasa önerisinde bulunma yetkisine sahiptir. Bununla birlikte, Bakanlar Kurulu tarafından sunulan bir tasarının hem başbakan hem de diğer tüm kabine bakanları tarafından imzalanması gerekir; bu da yürütmenin önerdiği her yeni mevzuattan kolektif olarak sorumlu olduğunun bir göstergesidir.

Yürütme doğrudan cumhurbaşkanlığı kararnameleri aracılığıyla da düzenleme yapabilse de, bu kararnameler TBMM'nin kabul ettiği yasaların altındadır ve Meclis'in aynı konuda çıkaracağı herhangi bir yasa ile hükümsüz kalır. Yalnızca Türkiye Büyük Millet Meclisi temel veya siyasi hakları düzenleme ya da anayasanın münhasıran kanunla düzenlenmesini öngördüğü konularda yasa çıkarma yetkisine sahiptir.

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, İstanbul'daki bir törende bir kanun teklifini imzalayarak yasalaştırıyor.

Teklifin Sunulmasından Komisyon ve Genel Kurul Görüşmelerine

Bir kanun teklifi Meclis'e sunulduktan sonra çok aşamalı bir görüşme ve oylama sürecinden geçer.

Meclis Başkanı, teklifi görüşmek üzere ilgili ihtisas komisyonunu görevlendirir. Komisyon resmi raporunu sunduktan sonra teklif, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 600 sandalyeli Genel Kurulu'nda oylamaya sunulur.

Bir teklifin Genel Kurul'daki görüşmeleri; teklifin tümü üzerine görüşme, soru-cevap (tümü üzerinde 20 dakika, maddeler üzerinde 10 dakika görüşme), maddelerine geçilmesinin oylanması, maddelerin görüşülmesi ve ardından teklifin tümünün oylanması şeklinde belirlenmiş bir sırayı takip eder.

İçtüzük uyarınca, kanun tasarıları, kanun teklifleri ve cumhurbaşkanlığı kararnameleri, esas komisyonlara havale edildikleri tarihten itibaren 45 gün içinde komisyonlarda sonuçlandırılmalıdır.

Genel Kurul'daki nihai oylamadan önce, lehte ve aleyhte birer milletvekiline oylarının gerekçesini açıklamak üzere söz verilir. Teklif kabul edilirse Meclis kanunu haline gelir ve yayımlanması için cumhurbaşkanına gönderilir.

Cumhurbaşkanının Onayı, Geri Gönderme ve Resmî Gazete

Anayasa, cumhurbaşkanının Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen kanunları 15 gün içinde yayımlamasını zorunlu kılar, bu da cumhurbaşkanının kanunları yayımlamakla resmen yükümlü olduğu anlamına gelir.

Cumhurbaşkanı, bütçe kanunları hariç olmak üzere, bir kanunun tamamını veya bir kısmını veto edebilir ve gerekçesini yazılı olarak belirterek yeniden görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderebilir. Bu durumda Meclis, yalnızca uygun bulunmayan maddeleri veya kanunun tamamını görüşebilir ve değişiklik yaparak ya da yapmayarak aynen kabul edebilir. Meclis kendisine geri gönderilen bir kanunu aynen kabul ederse, cumhurbaşkanı kanunun yayımlanmasını onaylamak zorundadır.

Cumhurbaşkanının masasında bir bütçe kanunu teklifi duruyor.

Bir yasa ancak Resmî Gazete'de yayımlandıktan sonra yürürlüğe girer. Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazetesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin yasama tasarruflarını ihtiva eder. Dış politika antlaşmalarını, Meclis'in parlamento mevzuatını ve cumhurbaşkanlığı kararnamelerini yayımlar ve ulusal bir gazeteye benzetilebilir.

Örneğin bir kanun, Resmî Gazete'de yürürlük tarihi yayım tarihinden daha ileri bir tarih olarak belirlenmiş biçimde yayımlanabilir. Bu kısa süre zarfında halk bu yasayla resmen bağlı değildi. Benzer şekilde, bir cumhurbaşkanlığı kararnamesi de Gazete'de yayımlandığı anda yürürlüğe girebilir. Anayasa uyarınca, yayımlanmasıyla birlikte yürürlüğe girdi.

Anayasa Değişiklikleri İçin Özel Usul

Olağan kanunların aksine, Anayasa'yı değiştirmeye yönelik teklifler Genel Kurul'da iki kez görüşülmelidir. Kabulü için üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu ile gizli oylama gerekir ve iki görüşme arasında en az 48 saatlik bir sürenin bulunması şarttır.

İkinci görüşmede her madde teker teker ele alınır. İki tur oylamanın ardından değişiklik paketi kabul edilirse, cumhurbaşkanı elde edilen oy çoğunluğuna bağlı olarak bunu halkoyuna sunabilir veya sunmak zorundadır (editörün yasanın en güncel halini kontrol etmesi gereken bir sonraki maddeye bakınız).

Siyasi bir uzlaşmanın ardından bir meclis grubu, anayasa değişikliklerinin birinci tur oylaması için milletvekillerini duyurdu.

[İlk turda, teklifleri referandum sandığına taşımak için beşte üçlük bir çoğunluk (600 milletvekilinden 360'ı) aranır. İkinci bir tur ise değişiklikleri referanduma gitmeksizin yasalaştırmak için daha yüksek bir eşiği gerektirecektir. Milletvekillerinin nasıl oy kullanacağına dair kesin bir bilgi bulunmuyor—bu bir tahmin değil, analizdir. Ancak gidişat ve siyasi denklem ciddi bir belirsizliğe işaret ediyor. 2017'de, parlamentonun anayasa değişikliği paketi lehine iki kez oy kullanması gerektiğinde, iktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi çizgisindeki milletvekilleri değişiklikler lehine oy kullandı. Bununla birlikte, değişiklik yanlıları meclis sandalyelerinin kadarını elinde bulunduruyor. Ana muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi, İyi Parti ve Saadet Partisi değişikliklere yönelik itirazlarını dile getirdi.]

2017'de beşte üçlük bir çoğunluk (600 üyeden 360'ı), Cumhurbaşkanı Erdoğan hükümeti tarafından önerilen ve Başbakanlık makamının yetkilerini kaldırmayı öngören hayati anayasa değişiklikleri lehine oy kullandı. Karmaşık bir süreçti ve uygulama aşamalar halinde gerçekleşti. Bu değişikliğin yayımlanmasındaki amaç, daha yüksek katılımlı bir halkoylaması (referandum) yapılmasıydı.

Ankara'da iyimser bir davulcu. Erdoğan 2017 anayasa reformu referandumunu kıl payı bir farkla kazandı.

Sonuç

Türkiye'deki bir mevzuatı sunuluşundan Gazete'de yayımlanışına kadar titizlikle izlemek, iş başındaki güçler dengesine dikkat kesilmektir. TBMM'yi takip etmenin önemi yalnızca 2017'deki cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş gibi anayasal dönüm noktalarında değil, aynı zamanda işletmeleri ve vatandaşları yeni uyum adımları atmaya zorlayan sık kanun değişikliklerinde de kendini gösterir. Yurttaşlar bir kanun hükmüne ancak teklif Resmî Gazete'de yayımlandığında uyabilir; bu durumda kanun, çelişen tüm cumhurbaşkanlığı kararnamelerinden üstün gelir ve onu değiştirme gücü yalnızca TBMM'nin kendi kanunlarına aittir.