Türkiye'de Kim Neyi Düzenliyor: Bağımsız Kurumlara Dair Bir Rehber

EPDK'yi haklı bir ilgi odağı haline getiren şey, Türkiye'deki yönetim sisteminin bir parçası olan diğer büyük düzenleyici kurumların oluşturduğu kısaltmalar cümbüşüdür. Türkiye artık ekonominin kilit alanlarını denetleyen ve her biri belirli sorumluluk alanlarına sahip bir dizi bağımsız düzenleyici kuruma sahiptir. Wikipedia'da listelendiği üzere bunlar arasında Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu, Rekabet Kurumu, Kamu İhale Kurumu, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu, Telekomünikasyon Kurumu ve diğer bazı kuruluşlar yer almaktadır. Gelişmekte olan ekonomilerdeki bağımsız düzenleyici kurumlar üzerine yapılan bir çalışma bu otoritelerin kuruluş tarihlerine dikkat çekmektedir; Sermaye Piyasası Kurulu 1981'de, Rekabet Kurumu ve Radyo ve Televizyon Üst Kurulu 1994'te kurulmuş, Türkiye'nin bir düzenleyici reform dalgasından geçtiği 1999–2001 döneminde ise Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Telekomünikasyon Kurumu ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun tamamı ihdas edilmiştir.

İsimlerin ötesinde bu kurumlar, Türkiye'nin başlıca sektörleri açısından belirgin rollere sahiptir. Nevşehir bölgesine ait bir yatırım rehberine göre Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK/BRSA), "tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerini korur; finansal piyasalarda güven ve istikrarı sağlar; finans sektörünün gelişmesini destekler ve kredi sisteminin etkin çalışmasını kolaylaştırır". Aynı kaynakta Türkiye Sermaye Piyasası Kurulu (SPK/CMB), "menkul kıymetlere yapılan yatırımları dönüştürerek halkın ekonomik kalkınmaya etkin ve yaygın katılımını sağlayan ve sermaye piyasasında adalet, şeffaflık ve istikrar ilkelerini teşvik ederek yatırımcıların hak ve menfaatlerini koruyan [...]" yapı olarak tanımlanmaktadır.

Rehberde belirtildiği üzere telekomünikasyon sektörü, "telekomünikasyon piyasasında hukuki düzenleme, denetim, yetkilendirme, uzlaştırma ve benzeri diğer işlevlerle" görevlendirilen Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK/ICTA) tarafından yürütülmektedir. Türkiye'ye yönelik bir telekomünikasyon ve medya hukuku incelemesine göre BTK daha ayrıntılı düzeyde telekomünikasyon sektörünü izleyip denetlerken, incelemenin aktardığı üzere Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) "yayıncılık sektörü için düzenleyici otoritedir" ve bazı durumlarda medya sektöründeki rekabeti denetleme yetkisine sahiptir; her iki kurum da mevzuatta bağımsız kamu tüzel kişileri olarak hükme bağlanmıştır. Medya düzenlemesine ilişkin bir bilgilendirme notunda, RTÜK ile bağlantılı olarak ancak her ikisinin de yapısını yansıtacak şekilde, Rekabet Kurumunun öncü kuruluş olduğu belirtilmektedir.

Enerji, EPDK tarafından düzenlenmektedir (uluslararası profilinde ayrıntılandırıldığı üzere kurum, biri Başkan olmak üzere 7 üyeli bir Kurul'a ve yaklaşık 730 personele sahip özerk bir kamu otoritesidir; uluslararası profilinin teyit ettiği gibi EPDK elektrik, doğal gaz, petrol ve LPG piyasalarını düzenler ve kararlarına karşı İdare Mahkemelerine başvurulabilir). Bir EBRD araştırmasına göre kuruma ilişkin kesin hukuki ayrıntılar arasında, birbirini izleyen kanunlar çerçevesinde 2001 yılında kurulduğu ve lisans verme, standartları belirleme, tarifeleri onaylama, tüketici şikâyetlerini ele alma ve diğer işlevlerden sorumlu olduğu yer almaktadır.

Lisanslar, denetim ve para cezaları düzenleyici araç setini oluşturuyor—peki örneğin EPDK gerçekte ne yapabilir? Yetkili bir kuruma dair kesin ayrıntılar EPDK'nin işlevlerine ilişkin akademik bir sunumda yer almaktadır; o sunuma göre kurum, diğer sorumluluklarının yanı sıra: ikincil mevzuatın hazırlanması, lisans verilmesi, piyasa performansının izlenmesi, piyasa kurallarına uygunluğun sağlanması, performans standartlarının, dağıtım ve müşteri hizmetleri kurallarının taslağının hazırlanması, değiştirilmesi, uygulanması ve denetlenmesi, düzenlemeye tabi tarifelerin onaylanması, düzenlemeye tabi tarifeler için fiyatlandırma ilkelerinin belirlenmesi, yerli ve yenilenebilir kaynakları destekleyici önlemlerin alınması ve yıllık piyasa gelişim raporunun hazırlanması ile görevlendirilmiştir. Lisans verilmesi ve tarifelerin belirlenmesi gibi bu işlevlerin bazıları, kurumun tüketici şikâyetlerini ele alması konusuna da değinen EBRD araştırmasında EPDK için tekrarlanmaktadır.

Bu kilit düzenleyici, yönetiminin temel bir parçası olan yedi üyeli bir kurula sahiptir; akademik bir makalenin netleştirmeye yardımcı olduğu üzere kurul, kurumun bağımsız olarak nitelenen yedi üyeli bir heyetle bağımsız bir düzenleyici olma statüsünün bir parçasıdır ve söz konusu çalışma da bunu tespit etmektedir (Rekabet Kurumu, BDDK, BTK ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumuna bağımsız yedi üyeli heyetler olarak değinmektedir). Bununla birlikte, EBRD profili gibi bazı kaynaklar EPDK için dokuz üyeli bir kuruldan bahsetmektedir. Bir medya düzenlemesi brifinginde işaret edilen RTÜK kurul yapısı da, bu organların mevzuatta bağımsız kamu tüzel kişileri olarak öngörüldüğü hususunu gündeme getiren benzer bir örnektir. Diğer düzenleyici kurumların teşkilat yapısı—her bir kuruluş kanunundaki özel kurul büyüklükleri ve atama usulleri gibi—bir editörün doğrulaması gereken noktalardır (DOĞRULAYAMADIKLARIM başlığı altındaki eksik yasal atıflarda olduğu gibi).

Lisans verilmesi ve onaylanması, gözetim ve para cezaları bu nedenle Türkiye sisteminin temel unsurlarıdır. EPDK diğer hususların yanında düzenleyici lisanslar vermektedir; BTK da "yetkilendirme" yapmaktadır; Rekabet Kurumu 4054 sayılı Kanun'u uygulamaktadır; ancak bu genel bakışta BDDK veya SPK'nin lisanslama yetkilerine ya da herhangi bir düzenleyici kurumun para cezası verme yetkisine dair doğrudan kaynaklandırılmış bir ayrıntı bulunmamaktadır. DOĞRULAYAMADIKLARIM başlığı altındaki eksik atıfların da salık verdiği üzere, bu ayrıntıların kuruluş kanunları ve ikincil mevzuat üzerinden teyit edilmesi gerekmektedir.

Somut bir mağduriyet yaşayan bir okur, bir itiraz yolu veya şikâyette bulunmanın bir yöntemini arayabilir. Öncelikle idare mahkemesi yargısı, EPDK'ninkiler gibi düzenleyici kurum kararlarına karşı itiraz edilebilen bir yapıdır. Daha pratik bir düzeyde bir yatırımcı rehberi, BTK'nin "uzlaştırma" görevini yürütmesinin o sektördeki uyuşmazlıklar için bir yol olabileceğini öne sürmektedir. Hukuki açıdan Telekomünikasyon ve Medya değerlendirmesinin açıkladığı üzere bu durum, Rekabet Kurumunun Türkiye ekonomisinde rekabeti ve tüketici çıkarlarını korumakla görevli temel organ olduğuna ve RTÜK'ün de kendi sektörü için devreye girerek bazı durumlarda 6112 sayılı Kanun kapsamındaki uyuşmazlıklara baktığına dair bir işarettir. Uyuşmazlık çözümü, son tahlilde tarafların kendi piyasalarını hangi düzenleyicinin yönettiğini bilmelerini ve itiraz seçeneklerinin farkında olmalarını gerektirir. Profillerin ayrıntılandırdığı üzere EPDK için bir idare mahkemesi yolu mevcuttur; kararlara nasıl itiraz edileceğine veya diğer düzenleyici kurumlarla ilgili nasıl şikâyette bulunulacağına ya da ihtilafa düşüldüğünde ne yapılacağına dair bilgiler ise bir editörün resmi kaynaklarda netleştirmesi gereken noktalardır.

Zorlu uluslararası baskıları üzerinden atmaya çalışan büyüyen bir ekonomide, tüketici ve işletme hakları yakından izlenecek ve net bir kural kitabını gerektirecektir. BDDK mevduat sahiplerini korumakla ilgilidir; SPK yatırımcıları korumakla; BTK düzenlemeyle; EPDK enerji hukuku ve tarifelerle; Rekabet Kurumu anti-tröst kararlarıyla; RTÜK ise medyayla ilgilidir. Resmi kurumlarca denetlenen, kanunlarla tahkim edilen ve yargı denetimine açık olan bu kısaltmalar cümbüşü, modern Türkiye düzenleme sistemidir.