Bir Türk Kamu Kurumunun Size Cevap Vermesini Sağlamak İçin Bilgi Edinme Hakkı Kanunu Nasıl Kullanılır?

4982 sayılı Kanun size gerçekte ne sağlar?

4982 sayılı Kanun, açık sınırlamalara tabi olmak kaydıyla, kişilere Türkiye’deki kurum ve kuruluşların elinde bulunan bilgi ve belgelere erişim konusunda yasal bir hak tanır. Kanunun belirtilen amacı, kişilerin bilgi edinme hakkını eşitlik, tarafsızlık ve açıklık ilkeleri doğrultusunda kullanmalarına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

İlkeler bir yana, 4982 sayılı Kanun esasen talep sahiplerine bir kamu kurumunu yanıt vermeye zorlayacak pratik ve süreye bağlı bir yol sunmakla ilgilidir. Kanun, kurum ve kuruluşların talep edilen bilgiyi 15 iş günü içinde sağlamak zorunda olduğunu belirtir [TO VERIFY]. Bilginin aynı kurum içindeki başka bir birimden elde edilmesi gerekiyorsa, başka bir kurumun görüşüne ihtiyaç duyuluyorsa veya başvuru birden fazla kurumu ilgilendiriyorsa bu süre 30 iş gününe uzar.

Süre ve uzatma

Uygulamada 15 iş günü kuralı, bir kamu kurumuna yapılan herhangi bir bilgi edinme başvurusundaki ilk kozunuzdur. Bu süre, talep sahiplerine yanıt istemek için somut ve yönetilebilir bir takvim sunar; bu takvimin uygulanması ise bizzat kanun tarafından kurulmuş bir denetim organı olan Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu tarafından denetlenir.

30 iş günlük uzatma da en az bunun kadar önemlidir: Daha karmaşık olan veya ayrı birimler arasında koordinasyon ya da anlaşmazlık içeren konularda talep sahipleri, süre sınırı aşıldığı anda bu uzatılmış süreyi öne sürmelidir. Bu demektir ki, bir kamu kurumunun elinde 30 iş gününden fazla süre geçmişse, kurumun bunun nedenini açıklayabilmesi ve ya kayıtları teslim etmesi, ya bunların neden koruma altında olduğunu göstermesi ya da konuyu Değerlendirme Kurulu'na ilettiğini teyit etmesi gerekir.

Yanıt olumsuz olduğunda

Başvuruları kanunun 16 ve 17. maddelerinde sayılan belirli gerekçelerle reddedilen başvuru sahipleri için bir itiraz yolu mevcuttur. Bu gerekçeler arasında devlet sırrı, ekonomik çıkarlar, istihbarat, adli soruşturmalar, özel hayatın gizliliği, haberleşme hürriyeti ve korunan fikri mülkiyet gibi konular yer alır. [TO VERIFY]

Başvurusu bu gerekçelerden biriyle reddedilen bir başvuru sahibi, resmi bildirimin kendisine tebliğinden itibaren 15 gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu'na itiraz edebilir. Kurul, itirazı 30 gün içinde karara bağlamak zorundadır. Kanun, Kurul'a yapılan itirazın idari yargıya başvurma süresini durdurduğunu belirtir; dolayısıyla Kurul'un kararı önemli bir ikinci aşamadır.

En çok önem taşıyan muafiyetler

Kanuna ilişkin İngilizce resmi kitapçıkta devlet sırları, ekonomik çıkarlar, istihbarat, adli soruşturmalar, özel hayatın gizliliği, haberleşme hürriyeti, ticari sırlar ve fikri mülkiyet kurallarıyla korunan bilgiler gibi muafiyetler sıralanmaktadır. Aynı kitapçıkta tavsiye veya mütalaa talepleri ile halihazırda kamuya açık olan rapor ya da belgelere yönelik taleplerin bilgi edinme başvurusuna konu olamayacağı belirtilmektedir. [TO VERIFY]

Fakat dikkat edilmelidir ki kanun, resmi bir kurumun bir belgeyi yalnızca hassas veya utandırıcı olduğu gerekçesiyle alıkoymasına izin vermez.

Kurul ne işe yarar?

Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu, idari kararları incelemek ve bilgi edinme hakkının kullanılmasına ilişkin olarak kurum ve kuruluşlar hakkında kararlar vermek üzere kurulmuştur. Kurul, bir bütün olarak bilgiye erişim hakkının hukuka uygun şekilde kullanılmasını denetleme rolünü yerine getirir. [TO VERIFY]

Bu durum, Kurul tarafından verilen bir ret kararının ciddi olduğu anlamına gelir. Kurul; hukuki danışmanlık arayışı niteliğindeki başvuruları, gizli fakat konu dışı verileri ya da talep sahibi açısından en baştan itibaren daha uygun olan başka bir başvuru yolunun varlığını tespit etmek üzere tasarlanmıştır.

Başvuru nasıl işlevsel kılınır?

İşte bir talep sahibinin bilmesi gerekenler:

• Başvuruyu Kanun'a uygun şekilde yapmak;
• Temel belgeler eksik olduğunda 15 iş günlük süreyi, daha karmaşık konularda ise 30 iş günlük uzatmayı öne sürmek;
• Kurum yasal bir ret gerekçesi iddia ederse, Kurul'a itiraz için tanınan 15 günlük süreyi kullanmaya hazır olmak;
• Kapsam dışı tavsiye taleplerine değil, belgelere odaklanmak;
• Muafiyetlerin yalnızca ileri sürülemeyeceğini, gerekçelendirilmesi gerektiğini anlamak.

İngilizce resmi kitapçık iyi bir başlangıç noktasıdır; ancak bu ilkelerle donanmış talep sahipleri kamu kurumlarının karşısına eşit şartlarda çıkabilir ve daha fazlasını talep edebilir.

Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu, talep sahiplerine kanundaki asıl yaptırım gücünü büyük ölçüde kazandırmıştır: anlamlı ve süreye bağlı bir yanıt verme yükümlülüğü. Bilgiye erişim taleplerinin reddedilmesi karşısındaki asıl caydırıcı güç, Kurul'un geniş yetkilerine dayanır.